Şema terapiyle ilgilenen biri er ya da geç mod kavramıyla karşılaşıyor. Şemalar kişinin yaşam öyküsüne yayılmış kalıcı örüntülerken, modlar o örüntülerin şu anda, bu dakika sahneye çıkmış hali. Aradaki farkı danışanlarıma çoğunlukla şöyle anlatıyorum: şema, haritada işaretli bir fay hattı. Mod ise deprem anı.

Bir kişi sabah toplantısında kendinden emin konuşup akşam eve döndüğünde bir eleştiriyle çökebiliyor. Kişilik değişmedi. Değişen şey aktif olan mod. Şema modu, belirli bir anda kişinin duygularını, düşüncelerini ve davranışlarını ele geçiren geçici ama güçlü zihinsel durumdur. Geçici olması hafife alınmasın, bazı insanlar günün epey büyük bölümünü tek bir modun içinde geçiriyor ve buna hayatım diyor.

Şema ile Mod Arasındaki Fark

Şema bir yapıdır, mod bir durumdur. Trerkedilme şeması taşıyan biri o şemayla her an temas halinde değildir. Partneri mesajına geç cevap verdiğinde şema tetiklenir ve kişi bir moda girer. Belki Kırılgan Çocuk moduna geçip yoğun bir terk edilmişlik hisseder, belki Kopuk Korungan moduna geçip hiçbir şey hissetmemeyi seçer. Aynı şema, farklı modlar. İşte klinik çalışmayı ilginç kılan da bu: hangi şemanın hangi modu tetiklediği kişiden kişiye değişiyor.

Young ve arkadaşlarının geliştirdiği mod modeli, özellikle şemaları tek tek çalışmanın yetersiz kaldığı durumlarda devreye giriyor. Danışan seansta sürekli durum değiştiriyorsa, bir an savunmacı bir an çökkün bir an öfkeliyse, şema düzeyinde konuşmak havanda su dövmeye dönüşebiliyor. Mod modeli o anki duruma isim veriyor ve isim vermek, çoğu zaman sanıldığından daha dönüştürücü bir müdahale.

Mod Kategorileri

Şema terapi literatürü modları dört ana kategoride toplar: çocuk modları, işlevsel olmayan baş etme modları, işlevsel olmayan ebeveyn modları ve Sağlıklı Yetişkin modu. Sık kullanılan mod ölçümlerinde bu kategoriler on dört ayrı moda kadar açılır.

Çocuk Modları

Çocuk modları, erken dönemde karşılanmamış ihtiyaçların bugünkü duygusal yankısıdır. Kişi bu modlardayken yaşı kaç olursa olsun içsel deneyimi çocuksudur, yoğundur, şimdiki zamanın gerçekliğinden kısmen kopuktur.

Kırılgan Çocuk modu bunların en merkezisidir. Terk edilmişlik, değersizlik, yalnızlık gibi duyguların ham haliyle yaşandığı moddur. Terapide en çok şefkat gerektiren, aynı zamanda değişimin asıl adresi olan mod budur. Diğer tüm modlar bir bakıma Kırılgan Çocuğu korumak ya da bastırmak için vardır.

Kızgın Çocuk modu, ihtiyaçları karşılanmadığında öfkeyle tepki veren taraftır. Öfkenin kendisi sorun değildir, sorun öfkenin yetişkin bir dille değil çocuksu bir taşkınlıkla ifade edilmesidir. Dürtüsel Çocuk modu ise haz ve isteklerin ertelenemediği, sonuçların hesaba katılmadığı durumdur. Mutlu Çocuk modu bu grubun sağlıklı üyesidir; oyun, merak ve neşenin yaşandığı moddur ve terapinin hedeflerinden biri bu moda erişimi artırmaktır.

İşlevsel Olmayan Baş Etme Modları

Baş etme modları, şema acısıyla yüzleşmemek için geliştirilen stratejilerin kişileşmiş halidir. Üç temel baş etme biçimine karşılık gelirler: teslim olma, kaçınma ve aşırı telafi.

Uyumlu Teslimci mod, kişinin kendi ihtiyaçlarını silip başkalarının beklentilerine boyun eğdiği durumdur. Dışarıdan uyumlu, hatta sevimli görünür. İçeriden bakınca kişinin kendi hayatında figüran olduğu bir sahnedir.

Kopuk Korungan mod, duygusal bağlantıyı tamamen kesen moddur. Kişi hisleriyle, ihtiyaçlarıyla, bazen insanlarla teması kapatır. Boşluk, uyuşukluk, otomatik pilot hissi bu modun imzasıdır. Klinikte belki de en sık karşılaştığım baş etme modu bu; çünkü modern iş hayatı Kopuk Korungan modu neredeyse ödüllendiriyor.

Aşırı Telafi modları ise şemanın tam tersini yaşamaya çalışmaktır. Değersizlik hisseden kişinin kendini büyütmesi, kontrol kaybından korkan kişinin her şeyi yönetmeye çalışması bu gruba girer. Saldırganlık, statü düşkünlüğü ve aşırı kontrol bu modların yaygın görünümleridir.

İşlevsel Olmayan Ebeveyn Modları

Ebeveyn modları, çocukluktan içselleştirilmiş eleştirel ve talepkar seslerdir. Kişi bu moddayken kendine, vaktiyle kendisine konuşulduğu gibi konuşur.

Cezalandırıcı Ebeveyn modu, hata yapan tarafın cezayı hak ettiğine inanan içsel sestir. Kendine yönelik acımasız eleştiri, utanç ve kendini cezalandırma eğilimi buradan beslenir. Talepkar Ebeveyn modu ise standartların hiç bitmediği, yapılanın asla yeterli olmadığı içsel baskıdır. Yüksek performanslı profesyonellerde bu mod çoğunlukla başarının motoru sanılır. Oysa motor değildir, el frenidir; araba yine de gidiyorsa bu sürücünün inadındandır.

Sağlıklı Yetişkin Modu

Sağlıklı Yetişkin, diğer tüm modları gözlemleyebilen, Kırılgan Çocuğu teselli edebilen, Kızgın Çocuğa sınır koyabilen, ebeveyn modlarının sesini kısabilen taraftır. Şema terapinin nihai amacı bu modu güçlendirmektir. Terapist bir süre danışanın Sağlıklı Yetişkini gibi çalışır, zamanla bu işlev danışanın kendisine geçer.

Burada önemli bir nokta var: Sağlıklı Yetişkin duygusuz bir akıl sesi değildir. Duyguyu hisseder ama duygu tarafından yönetilmez. Modun sağlıklı olması sterilliğinden değil, esnekliğinden gelir.

Modlar Terapide Nasıl Çalışılır

Mod çalışması genellikle modların fark edilmesiyle başlar. Danışan gün içinde hangi modlara girdiğini izlemeyi öğrenir. Ardından modlar arası diyalog teknikleri, sandalye çalışmaları ve imgeleme müdahaleleriyle modların katılığı yumuşatılır. Süreç kişiye, mod yapısına ve terapötik ilişkiye göre şekillenir; bu yüzden standart bir süre ya da kesin bir sonuç vaat etmek mümkün değildir, doğru da değildir.

Kendi pratiğimde mod haritası çıkarmayı önemsiyorum. Kişinin baskın modlarını, tetikleyicilerini ve modlar arası geçiş örüntülerini görünür kılmak, değişimin nereden başlayacağını gösteriyor. Bilmek ile değişmek arasındaki mesafe tam olarak burada kısalmaya başlıyor.

Sık Sorulan Sorular

Şema modu kaç tanedir?

Temel model dört kategori tanımlar; yaygın kullanılan ölçüm araçları on dört ayrı mod değerlendirir. Literatürde daha ayrıntılı ayrımlar da mevcuttur.

Herkesin şema modu var mıdır?

Evet. Modlar patoloji değildir, zihnin durum değiştirme biçimidir. Sorun, işlevsel olmayan modların sıklığı, şiddeti ve kişinin bu modlara kapılıp kalmasıdır.

Şema ile mod aynı şey midir?

Değildir. Şema kalıcı bir örüntü, mod o örüntünün anlık aktivasyonudur.

Mod çalışması hangi durumlarda tercih edilir?

Özellikle duygusal dalgalanmanın yoğun olduğu, kişinin seans içinde bile durum değiştirdiği, şema düzeyinde çalışmanın yetersiz kaldığı süreçlerde tercih edilir.