Şema Terapi nedir?

Şema terapi nedir?, Jeffrey Young tarafından 1990’larda geliştirilen ve bilişsel davranışçı terapinin sınırlarını genişleten bütünleştirici bir psikoterapi yaklaşımıdır. Temel iddiası basittir: bugün yaşadığımız tekrarlayan sorunların önemli bir kısmı, çocuklukta ve ergenlikte oluşmuş köklü duygusal örüntülerden beslenir. Bu örüntülere erken dönem uyumsuz şema denir. Şema terapi bu şemaları fark etmeyi, kökenlerini anlamayı ve zamanla dönüştürmeyi hedefleyen yapılandırılmış bir süreçtir.

Kısa tanım gerekiyorsa şudur: şema terapi, kişinin yaşamına zarar veren derin inanç ve duygu kalıplarını tanıyıp değiştirmeye odaklanan, bilişsel, davranışçı, yaşantısal ve ilişkisel teknikleri bir arada kullanan bir terapi ekolüdür.

Şemalar nasıl oluşur?

Her çocuğun bazı temel duygusal ihtiyaçları vardır. Güvenli bağlanma, kabul görme, duyguları ifade edebilme, gerçekçi sınırlar, kendiliğindenlik. Bu ihtiyaçlar erken dönemde yeterince karşılanmadığında zihin bir tür açıklama üretir. “Terk edilirim.” “Yeterli değilim.” “Duygularım önemsizdir.” İşte şema dediğimiz şey bu açıklamanın yıllar içinde katılaşmış halidir. Sorun şu ki şema, oluştuğu dönemde çoğunlukla işlevseldir; çocuğun o koşullarda hayatta kalmasına yardım eder. Yetişkinlikte ise aynı örüntü artık korumaz, kısıtlar.

Young ve arkadaşları on sekiz şema tanımlamıştır. Bunlar beş geniş alanda toplanır: ayrılma ve reddedilme, zedelenmiş özerklik, zedelenmiş sınırlar, başkalarına yönelimlilik, aşırı tetikte olma ve bastırılmışlık. Türkçe geçerlik çalışmaları Young Şema Ölçeği üzerinden yapılmıştır ve klinik uygulamada yaygın biçimde kullanılır.

Şema modları ne anlama gelir?

Şemalar durağan yapılardır ama gündelik hayatta kendilerini anlık durumlar üzerinden gösterirler. Bir tetikleyiciyle karşılaşan kişi bazen incinmiş bir çocuk gibi hisseder, bazen kendini acımasızca eleştiren bir iç sese teslim olur, bazen de hiçbir şey hissetmemek için duygularından tamamen kopar. Şema terapi bu anlık durumlara mod adını verir. Modlarla çalışmak, özellikle duygusal dalgalanması yoğun danışanlarda terapiyi somutlaştırır. Kişi artık “ben neden böyleyim” diye sormak yerine “şu an hangi modum devrede” diye bakabilir. Bu bakış açısı değişimin kapısını aralayan şeydir. Inside Out filmi de modların hayatımızdaki etkisini görmeye eğlenceli bir rehber olabilir.

Şema terapi klasik BDT’den nasıl ayrılır?

Bilişsel davranışçı terapi çoğunlukla şimdiki zamana ve düşünce hatalarına odaklanır. Kısa sürelidir, hedefe yöneliktir ve pek çok sorunda epey etkilidir. Şema terapi ise sorunun tekrar etme biçimiyle ilgilenir. Bir danışan düşüncesinin gerçekçi olmadığını zaten biliyor olabilir; buna rağmen aynı ilişki biçimini, aynı erteleme döngüsünü, aynı özeleştiri dilini sürdürür. Bilmek ile değişmek arasında gerçek bir mesafe vardır. Şema terapi tam olarak bu mesafede çalışır. Yaşantısal teknikler, imgeleme çalışmaları ve terapi ilişkisinin kendisi bu yüzden sürecin merkezindedir.

Terapi süreci nasıl ilerler?

Süreç genellikle değerlendirme aşamasıyla başlar. Ölçekler, yaşam öyküsü ve terapist gözlemi birlikte ele alınır; danışanın baskın şemaları ve mod haritası çıkarılır. Ardından fark etme aşaması gelir. Kişi kendi örüntüsünü günlük yaşam içinde yakalamayı öğrenir. Değişim aşamasında ise bilişsel çalışmalar, imgeleme yoluyla yeniden yazma ve davranış kalıplarını kırma denemeleri devreye girer. Süre kişiden kişiye değişir. Şema terapi kısa bir müdahale değildir, kalıcı örüntülerle çalıştığı için sabır ister. Sonuç bir garanti olarak değil, birlikte yürütülen bir süreç olarak sunulur.

Şema terapi kimler için uygundur?

Tekrar eden ilişki sorunları yaşayan, özdeğer güçlükleriyle boğuşan, kaçınma veya aşırı telafi biçimlerini fark eden ve daha önce terapi deneyimi olduğu halde “anlıyorum ama değişmiyor” noktasında takılı kalan kişiler için özellikle uygun bir çerçevedir. Kronik depresif yakınmalar, mükemmeliyetçilik ve kişilik örüntüsü kaynaklı zorluklar da şema terapinin çalışma alanına girer. Akut kriz durumlarında veya tıbbi müdahale gerektiren tablolarda ise önce psikiyatrik değerlendirme önerilir.

Sık sorulan sorular

Şema terapi kaç seans sürer? Ortalama bir aralık vermek güçtür; örüntünün derinliğine göre birkaç aydan bir buçuk iki yıla uzanan süreçler görülür. Kısa süreli hedef odaklı çalışmalarda şema farkındalığı tek başına da anlamlı bir kazanım sağlayabilir.

Şema terapi online yapılabilir mi? Evet. İmgeleme ve mod çalışmaları çevrimiçi ortamda da uygulanabilir; araştırmalar yüz yüze formatla karşılaştırılabilir sonuçlar bildirmektedir.

Şema testi tek başına yeterli mi? Hayır. Young Şema Ölçeği bir başlangıç haritası sunar, tanı koymaz. Sonuçların klinik görüşmeyle birlikte yorumlanması gerekir.