neden değişemiyorum?!

Bir noktada kendinizi şu soruyu sorarken buldunuz mu: bunu neden tekrar yapıyorum? Cevabı zaten biliyorsunuzdur. Belki terapiye gitmiş, kitap okumuş, podcast dinlemiş, arkadaşlarınıza anlatmışsınızdır. Yine de sabah kalktığınızda aynı alışkanlık, aynı ilişki dinamiği, aynı erteleme refleksi sizi karşılar. Bu durum bir karakter zayıflığı değil. İrade eksikliği de değil. Ama tam olarak ne?

Psikoloji literatüründe bu meseleye birden fazla pencereden bakılır. Bilişsel davranışçı yaklaşımlar, düşünce kalıplarının davranışı nasıl beslediğini gösterir. Şema Terapi ise daha derine iner: erken dönemde oluşmuş ve hâlâ aktif olan inanç yapılarına, yani şemalara. Bir şema basitçe şöyle çalışır: beyniniz çok küçük yaşta bir dünyanın nasıl işlediğine dair sonuçlar çıkarmıştır. “İnsanlar beni terk eder,” “yeterince iyi değilim,” “güçlü görünmeliyim” gibi. Bu sonuçlar zamanla otomatik hâle gelir, bilinçli düşüncenin çok altına yerleşir. Siz farkında bile olmadan onlara göre hareket edersiniz.

İşte bu yüzden bilmek yetmez. Beyin tehdit algıladığında, şema tetiklendiğinde, prefrontal korteks yani analitik düşünen bölge geçici olarak devre dışı kalır. O an için en eski ve en tanıdık tepkiyi verir: kaçınma, teslim olma ya da aşırı telafi. Yani kitapta okuduğunuz strateji tam da o anda kullanılamaz hâle gelir. Okumak bilgi üretir, deneyim ise nöral ağı yeniden yapılandırır. Bu fark, değişimin neden bu kadar zaman aldığını ve sizin için dağları delmekten de zor olduğunu açıklar.

Peki ne yapılabilir? Önce şunu kabul etmek gerekir: anlayış, değişimin başlangıcıdır ama sonu değildir. Gerçek değişim, aynı şemayı tekrar tekrar tetikleyen durumlarda farklı tepkiler vermeyi öğrenmekle olur. Buna klinik dilde “yaşantısal çalışma” denir. Seansın içinde, gerçek bir duygusal aktivasyon sırasında. Bu süreç sabır ister, doğru yönlendirme ister. Ve en az biliş kadar beden, hafıza ile ilişkisel deneyim içerir.

Eğer bu yazıyı okurken “bu benim durumum” diye düşündüyseniz, öğrenecek yeni bir bilginiz yok. Zaten yeterince biliyorsunuz. Belki şimdi soru şu: neden değişemiyorum değil, bu döngüden nasıl çıkılır?