Gece yarısı. Boğazınızda hafif bir yanma var, belki biraz da halsizlik. Haberlerde grip vakalarının arttığını okumuştunuz. Telefonu alıyorsunuz ve yazıyorsunuz: "boğaz ağrısı ve halsizlik neden olur". İlk sonuç grip diyor. Üçüncü sonuç çok daha korkutucu bir şey. Yarım saat sonra uyku kaçmış, kalbiniz hızlı atıyor ve şimdi de "çarpıntı neden olur" yazıyorsunuz.

Bu sahne size tanıdık geliyorsa yazının geri kalanı sizin için. Hava soğudukça hem grip hem de grip kaygısı artıyor. Ben bugün ikincisini konuşmak istiyorum.

Hastalık kaygısı nedir?

Hastalık kaygısı, ciddi bir hastalığınız olduğu ya da olacağı düşüncesinin aklınızdan çıkmaması. Halk arasında buna "hastalık hastası" denir. Psikiyatride resmi adı hastalık kaygısı bozukluğu; eski adıyla hipokondri.

Önemli bir ayrıntı: bu kişiler numara yapmıyor. Korku gerçek, bedendeki his de gerçek. Sorun, sıradan bir bedensel hissin zihinde felaket gibi yorumlanması. Amerikan Psikiyatri Birliği'nin tanı el kitabı DSM-5'e göre toplumda sağlık kaygısı yaşayanların oranı, araştırmaya göre yüzde 1,3 ile yüzde 10 arasında değişiyor. Ara sıra hastalık endişesi yaşayan sağlıklı insanların sayısı ise bundan çok daha fazla.

Molière bu tabloyu 1673'te Hastalık Hastası oyununda güldürerek anlatmıştı. Sahnede komik görünen şey, yaşayan için hiç komik değil.

Hastalık kaygısının belirtileri

Danışanlarla konuşurken en sık duyduğum cümle şu: "Biliyorum abartıyorum ama ya bu sefer gerçekten bir şey varsa?" Bu "ya" kelimesi kaygının kapısıdır. Sık görülen işaretler şöyle:

Bedendeki küçük değişiklikleri sürekli kontrol etmek: nabız saymak ya da ateşi gün içinde defalarca ölçmek. İnternette belirti aramak ve aradıkça daha çok korkmak. Doktordan "bir şeyin yok" duyunca birkaç gün rahatlamak, sonra yine şüphelenmek. Ya da tam tersi: korktuğu için doktora hiç gitmemek, tahlil sonucunu açamamak.

İnternette belirti aramak ve siberkondri

2016'da yayımlanan bir çalışmada araştırmacılar, belirtilerini internette arayan 720 yetişkine bu aramaların onları nasıl hissettirdiğini sordu. Hastalık kaygısı düşük olanlar aramadan sonra rahatladığını söylerken, kaygısı yüksek olanlar aradıkça daha çok endişelendiğini anlattı. Buna siberkondri deniyor: internette belirti aramanın kaygıyı beslemesi.

Bunun basit bir açıklaması var. Kaygılı zihin, arama sonuçlarındaki en kötü ihtimale takılır. Sayfada on sıradan açıklama ve bir ciddi hastalık varsa, akılda kalan o bir tanesidir. Her arama kısa bir rahatlama vaat eder, ama çoğu zaman yeni bir soru bırakır.

Bu döngüyü deprem korkusu üzerine yazdığım yazıda da anlatmıştım. Orada sallantıyı kontrol ediyorduk, burada bedeni. Mekanizma aynı: kontrol etmek o an rahatlatır ama uzun vadede korkuyu büyütür.

Hastalık kaygısıyla baş etmek için neler yapılabilir?

İyi haber şu: hastalık kaygısı iyi araştırılmış bir konu ve üzerinde çalışılabiliyor. Evde deneyebileceğiniz birkaç adım:

Arama dürtüsüne ara verin. Daha önce hekim tarafından değerlendirilmiş, tanıdık bir belirti için tekrar tekrar internette güvence aramak yerine hekiminizle oluşturduğunuz izlem planını uygulayın. Yeni, süren veya kötüleşen belirtileri yalnızca kaygıya bağlamayın; tıbbi değerlendirme alın. Göğüs ağrısı, belirgin nefes darlığı ya da bayılma gibi acil olabilecek belirtilerde beklemeyin, acil yardım alın.

Kontrolü azaltın. Hekiminizin önerdiği ölçüm ve takipleri sürdürün. Tıbben gerekli olmayan, yalnızca güvence aramak için tekrarlanan kontrolleri ise kademeli azaltmayı deneyebilirsiniz. Kaygı başlangıçta artabilir; bu süreç zorlayıcıysa bir ruh sağlığı uzmanıyla birlikte çalışabilirsiniz.

Doktor ziyaretini planlı yapın. Aile hekiminizle hangi belirtilerde başvurmanız, hangi kontrolleri ne sıklıkla yaptırmanız gerektiğini konuşun. Değerlendirme sonrasında aynı konuda tekrar tekrar güvence aramak kaygı döngüsünü sürdürebilir. Ancak yeni veya kötüleşen belirtilerde yeniden değerlendirme almak ve gerektiğinde ikinci görüş istemek uygundur.

Düşünceyi sorgulayın. Burada küçük bir araç öneriyorum, adına "en olası açıklama" diyorum. Bir belirti fark ettiğinizde kendinize şunu sorun: "Bunun en kötü açıklaması ne, en olası açıklaması ne?" Kaygı hep ilkini söyler. Siz ikincisini yüksek sesle söyleyin. Boğaz ağrısının soğuk algınlığı gibi yaygın nedenleri olabilir; kendi kendinize tanı koymak yerine gerektiğinde hekiminize danışın.

Dikkati bedenden dışarı taşıyın. Bir yere ne kadar uzun bakarsanız orada o kadar çok şey görürsünüz. Beden için de bu geçerli. Kaygı yükseldiğinde kısa bir yürüyüş, biriyle telefonda konuşmak ya da elinizle yaptığınız bir iş, dikkati tekrar dünyaya çevirir. Hissi bastırmaya çalışmayın, sadece ona bütün sahneyi bırakmayın.

Bu yaklaşımın temeli bilişsel davranışçı terapiye dayanıyor. İngiltere'de 444 kişiyle yapılan ve The Lancet'te yayımlanan bir çalışmada, hastalık kaygısına özel bilişsel davranışçı terapi alanların kaygısı, standart bakım alanlara göre belirgin şekilde azaldı ve fark iki yıl sonra da sürüyordu. Bilişsel terapinin ne olduğunu merak ediyorsanız sitede ayrı bir yazı var.

Ne zaman destek almalı?

Doktora gitmek ve sağlığınızı önemsemek elbette sağlıklı davranışlar. Şu durumlarda ise bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir: sağlık düşünceleri gününüzün büyük kısmını alıyorsa ya da doktorun söyledikleri sizi birkaç günden fazla rahatlatmıyorsa. Bireysel terapide kaygının nereden beslendiğine birlikte bakabiliriz. Çoğu zaman hastalık kaygısının altında belirsizliğe tahammül etmekte zorlanmak yatar; bu da gelecek kaygısıyla yakından akraba.

Hekiminizle belirlediğiniz izlem planına uyarken, tekrar tekrar internette güvence arama dürtüsü geldiğinde telefonu bir kenara koyup dikkatinizi başka bir etkinliğe yöneltmeyi deneyebilirsiniz.

Google çok şey bulabilir. Sizi muayene edemez.

Sık sorulan sorular

Hastalık kaygısı nasıl geçer?

İnternette belirti aramayı ve bedeni kontrol etmeyi azaltmak, doktor ziyaretlerini planlı yapmak ve korkutan düşünceyi "en olası açıklama" ile karşılaştırmak işe yarar. Kaygı sürüyorsa bilişsel davranışçı terapi araştırmalarla desteklenen bir yöntemdir.

Hastalık hastası olmak bir hastalık mı?

Hastalık kaygısı yoğun ve uzun süreliyse psikiyatride "hastalık kaygısı bozukluğu" olarak tanımlanır. Ara sıra sağlık endişesi yaşamak ise çok yaygındır ve tek başına bir bozukluk sayılmaz.

İnternette belirti aramak zararlı mı?

Herkes için değil. Araştırmalar, kaygısı yüksek kişilerde belirti aramanın rahatlatmak yerine endişeyi artırabildiğini gösteriyor.

Grip mevsiminde kaygının artması normal mi?

Evet. Etrafta hastalık konuşulduğunda bedenimize daha çok dikkat ederiz ve sıradan hisleri fark etmeye başlarız. Bu dikkat günlük hayatı zorlaştırıyorsa destek almak iyi olur.

Kaynaklar

American Psychiatric Association (2013), DSM-5, Hastalık Kaygısı Bozukluğu. Doherty-Torstrick, E. R., Walton, K. E. ve Fallon, B. A. (2016), Cyberchondria: Parsing health anxiety from online behavior, Psychosomatics 57(4). Tyrer, P. ve ark. (2014), Clinical and cost-effectiveness of cognitive behaviour therapy for health anxiety in medical patients (CHAMP), The Lancet 383(9913). Molière (1673), Hastalık Hastası (Le Malade imaginaire). Cumhuriyet/İHA, Havalar soğudu, vakalar tırmanışa geçti, 12 Kasım 2026.

Uzm. Psk. Mahir Efe Falay