Gece yarısına az kalmış. Gün bitmiş, e-postalar kapanmış ve siz bir oyunun fragmanını bu hafta belki dördüncü kez izliyorsunuz. Telefonda bir geri sayım var: sekiz gün. Elinizde henüz hiçbir şey yok ama içinizde bir kıpırtı var ve o kıpırtının kendisi bile iyi geliyor.

X'te bu hafta en çok konuşulan başlıklardan biri GTA 6'ydı. Yapımcı şirket Take-Two, 10 Kasım'da açıkladığı çeyrek sonuçlarında oyunun 19 Kasım'da çıkacağını bir kez daha teyit etti ve ön siparişlerin beklentilerin üzerinde gittiğini söyledi. Oyun oynamıyor olabilirsiniz. Benim ilgimi çeken, milyonlarca insanın aynı tarihi beklerken içinden geçenler. Beklemek, psikolojide kendi başına bir deneyim sayılıyor.

Beklenti psikolojisi nedir?

Beklenti psikolojisi, gelecekteki bir olayı zihnimizde önceden yaşamamızın duygularımızı ve kararlarımızı nasıl etkilediğiyle ilgileniyor. İki yüzü var. Biri önceden tatmak: henüz gelmemiş bir şeyden şimdiden keyif almak. Diğeri karşılaştırmak: olay geldiğinde onu kafamızda kurduğumuz versiyonla tartmak.

Danışanlarla konuşurken ikinci yüzün çok daha sık gündeme geldiğini görüyorum. "Çok beklemiştim, o yüzden olmadı" cümlesini terfi için de duyuyorum, tatil için de. İlk yüz neredeyse hiç konuşulmuyor, oysa en az o kadar güçlü.

Beklemek neden mutlu eder?

Cornell'den Amit Kumar, Matthew Killingsworth ve Thomas Gilovich 2014'te Psychological Science'ta yayımlanan çalışmalarında bu soruya baktı. Bir deneyimi beklemek (bir konser, bir yolculuk), bir eşyayı beklemekten daha keyifli çıktı. Deneyim bekleyenler daha çok heyecan, daha az sabırsızlık bildirdi. Çalışmanın bir bölümünde 2.266 yetişkine gün içinde rastgele anlarda telefonla ulaşıldı; yaklaşan bir deneyimi düşündükleri anlarda insanlar daha mutluydu.

Hollanda'dan Jeroen Nawijn ve arkadaşlarının 2010'da Applied Research in Quality of Life'ta yayımladığı çalışma bir adım öteye gidiyor. 1.530 kişiye bakan araştırmada tatile çıkacak olanlar, tatil öncesinde çıkmayanlardan daha mutluydu. Dönüşten sonra ise iki grup arasında genel olarak fark kalmamıştı; dönüşte de iz bırakan tek şey çok rahat geçen tatillerdi. Tatilin mutluluğunun önemli bir kısmı daha bavul hazırlanırken yaşanıyor gibi.

Bir oyun ilk bakışta eşya gibi görünüyor. Ama bekleyenlerin çoğunun aklında bir kutudan fazlası var: arkadaşlarla konuşulacak, birlikte keşfedilecek bir dünya. Belki bu bekleyişin bu kadar kalabalık ve neşeli olmasının bir sebebi de bu.

Türkçede beklemeyi öven eski bir söz var: "Bekleyen derviş muradına ermiş." Atasözü sabrı anlatıyor. Araştırmalar ona küçük bir not düşüyor: dervişin keyfinin bir kısmını muradına ermeden, beklerken yaşamış olması muhtemel.

Yüksek beklenti ve hayal kırıklığı

Nörobilimde bunun bir adı var: ödül tahmin hatası. Wolfram Schultz ve arkadaşlarının 1997'de Science'ta yayımladığı çalışma, dopamin hücrelerinin ödülün kendisinden çok, ödülün beklentiden ne kadar saptığına tepki verdiğini gösterdi. Beklenenden iyi bir sonuç güçlü bir sinyal yaratıyor. Tam beklenen sonuç neredeyse sessiz geçiyor, beklenenden kötüsü ise sinyali bastırıyor.

UCL'den Robb Rutledge ve ekibi 2014'te PNAS'ta bunu gündelik mutluluğa taşıdı. "The Great Brain Experiment" adlı akıllı telefon uygulamasıyla 18.420 kişiden veri topladılar. Anlık mutluluk, toplam kazançtan çok son ödüllere ve beklentilere bağlıydı. Rutledge'in vurguladığı nokta şu: düşük beklenti, sonucun beklentiyi aşma ihtimalini artırıyor. Aynı çalışma olumlu beklentinin, sonuç gelmeden önce de mutluluğu yükselttiğini gösteriyor.

Burada küçük bir gerilim var. Beklentiyi yükseltmek bugünü güzelleştiriyor ama yarını riske atıyor. Düşürmek yarını koruyor, karşılığında bugünün keyfinden bir parça alıyor. Alışverişte de aynı mekanizmayı görüyoruz; Kasım İndirimleri: Sepette Aslında Ne Bekliyoruz? yazısında sepette bekleyen ürünün bize ne hissettirdiğini konuşmuştuk.

Beklenti ne zaman kaygıya dönüşür?

Beklenti her zaman keyifli bir bekleyiş olarak kalmıyor. Danışanlarla konuştukça fark ettiğim bir şey var: heyecanla kaygı çoğu zaman aynı kapıdan giriyor. Heyecanlı bekleyiş "ya çok güzel olursa" diye düşünüyor, kaygılı bekleyiş "ya olmazsa" diye. Bedende ikisi de hızlanan kalp ve kaçan uyku olarak görünebiliyor.

Bilişsel davranışçı terapide bu noktada "geleceği okuma" adını verdiğimiz düşünce hatasına bakıyoruz: sonucu henüz yaşanmamışken kesin biliyormuş gibi davranmak. Gelecek belirsiz kaldıkça zihin boşluğu en kötü senaryoyla doldurmaya meyilli. Bu döngüyü gelecek kaygısı ve geç kalmışlık hissi yazısında daha ayrıntılı anlatmıştım.

Bir de beklentinin başkasına ait olduğu durumlar var. "Herkes benden bunu bekliyor" cümlesi seanslarda en sık duyduğum cümlelerden biri. Şema terapide buna yakın bir kalıba "yüksek standartlar" şeması diyoruz: kişinin kendine koyduğu ve ulaştıkça yükselen çıta. Bu kalıbın nereden geldiğini merak ediyorsanız Şema Terapi Nedir? yazısı iyi bir başlangıç olabilir.

Beklentiyi ikiye bölmek

Beklentiyle çalışırken önerdiğim yöntemi kısaca "beklentiyi ikiye bölmek" diye anlatıyorum. Bekleyişin keyfini saklayın, sonucun nasıl olacağına dair kurduğunuz tek senaryoyu bırakın. Tek cümleyle: Beklemenin keyfini çıkarın, sonuca fatura kesmeyin.

Pratikte bu, bekleme sürecini bilinçli olarak yaşamak demek. Arkadaşlarla konuşmak, plan yapmak, hayal kurmak bu tarafa giriyor. Sonuç geldiğinde ise "beklediğim gibi mi?" sorusunun yerine "şu an ne yaşıyorum?" sorusunu koymak. İlk soru sizi kafanızdaki versiyonla yarıştırır, ikincisi sizi deneyimin içinde tutar.

İş hayatında da aynı tabloya sık rastlıyorum. Büyük bir lansmandan ya da yeniden yapılanmadan önce ekiplerde haftalarca bir beklenti dalgası oluşuyor, sonra gün geliyor ve herkes biraz boşlukta kalıyor. Kurumsal tarafta ekiplere önerdiğim şeylerden biri, büyük günün ertesini de takvime koymak: o gün ne yaşadığımızı birlikte konuşacağımız kısa bir toplantı.

Sekiz gün sonra o oyun açılacak. Kimi için beklediğinden iyi olacak, kimi için biraz eksik kalacak. Ama fragmanı dördüncü kez izlediğiniz o gece yarısı, çoktan yaşanmış olacak.

Sık sorulan sorular

Beklenti psikolojisi nedir?

Gelecekteki bir olayı zihnimizde önceden yaşamamızın duygu ve davranışlarımıza etkisini inceleyen alandır. Hem bekleyişten alınan keyfi hem de sonucun beklentiyle karşılaştırılmasını kapsar.

Beklemek neden mutlu eder?

Araştırmalar, özellikle bir deneyimi beklemenin, olay gelmeden önce de mutluluğu artırdığını gösteriyor. Tatil öncesi dönem bunun en bilinen örneklerinden biri.

Yüksek beklenti hayal kırıklığına yol açar mı?

Her zaman açmaz ama riski artırır. Beyin sonucu beklentiyle karşılaştırdığı için, çok yüksek kurulmuş bir beklenti iyi bir sonucu bile sönük gösterebilir.

Beklenti kaygıya ne zaman dönüşür?

Bekleyiş "ya olmazsa" düşüncesiyle dolmaya, uykuyu ve odaklanmayı bozmaya başladığında kaygıya yaklaşmış olabilir. Uzun sürüyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak faydalı olur.

Kaynaklar

Kumar, A., Killingsworth, M. A. ve Gilovich, T. (2014), Waiting for Merlot: Anticipatory consumption of experiential and material purchases, Psychological Science. Nawijn, J., Marchand, M. A., Veenhoven, R. ve Vingerhoets, A. J. (2010), Vacationers happier, but most not happier after a holiday, Applied Research in Quality of Life. Schultz, W., Dayan, P. ve Montague, P. R. (1997), A neural substrate of prediction and reward, Science. Rutledge, R. B. ve ark. (2014), A computational and neural model of momentary subjective well-being, PNAS. Take-Two çeyrek sonuçları haberi, Yahoo Finance, 10 Kasım 2026.

Uzm. Psk. Mahir Efe Falay