Gece uyanıyorsunuz. Tavandaki lambaya bakıyorsunuz, sallanıyor mu? Emin olamıyorsunuz. Telefonu alıyorsunuz, parlaklık en sonda, gözler kısık. Arama çubuğuna yazdığınız şey belli: "az önce deprem mi oldu". Liste açılıyor, saat 03.05, büyüklük 4,9, yer Girit açıkları. Sizin şehriniz değil. Telefonu bırakıyorsunuz ama uyku bir daha kolay gelmiyor.

13 Kasım sabahı tam olarak bu oldu. AFAD, 13 Kasım gecesi saat 03.05'te Girit açıklarında 4,9 büyüklüğünde bir deprem kaydetti, Kandilli büyüklüğü 4,7 olarak verdi. Hasar haberi yok. Bir gün önce de Google'da en çok aranan başlıklardan biri "son depremler"di. Dünyanın öbür ucunda Japonya, 2 Kasım'da yeni bir ulusal afet yönetimi ajansı kurdu ve vatandaşlarından en az üç günlük su stoklamalarını istedi. Benim ilgimi çeken, telefonu elimize aldıran o his.

Deprem korkusu nedir?

Deprem korkusu, deprem ihtimaline karşı duyulan ve gündelik hayata sızan bir kaygı. Bazı kaynaklarda buna sismofobi dendiğini de görürsünüz, ama çoğu insanın yaşadığı şey bir fobiden çok, arka planda sürekli açık kalan bir alarm.

Danışanlarla konuşurken bu alarmın bir sesi olduğunu fark ettim. "Bir şey olmuyor, biliyorum. Ama ya olursa?" Cümlenin ilk yarısı aklımızın, ikinci yarısı bedenimizin. Mantık "risk düşük" diyor, beden "hazır ol" diyor ve ikisi aynı odada uyumak zorunda kalıyor.

Türkiye'de bu korkunun gerçek bir zemini var. Bu topraklarda deprem bir coğrafya bilgisi. Asıl soru, bu korkunun hayatınızda ne kadar yer kapladığı.

Belirsizlik neden kontrol etme ihtiyacını artırır?

Kanadalı psikolog Nicholas Carleton, 2016'da Journal of Anxiety Disorders'ta yayımladığı derlemede iddialı bir soru sordu: bilinmeyenden korkmak, bütün kaygıların altında yatan temel korku olabilir mi? Klinik literatürde bunun bir adı var: belirsizliğe tahammülsüzlük. Yani sonucu bilmemeyi, kötü bir sonuç kadar rahatsız edici bulmak.

Deprem bu tahammülsüzlüğün tam üstüne basıyor. Ne zaman olacağını kimse söyleyemiyor. Zihin bu boşluğa dayanamayınca bir şey yapmak istiyor ve elindeki en hızlı araç kontrol etmek oluyor. Son depremler listesini açmak, sayfayı bir kez daha yenilemek.

Bingöl Üniversitesi'nden Mustafa Özmen'in 2025'te Journal of Health Psychology'de yayımlanan çalışması bu zinciri izledi. 6 Şubat 2023 depremlerinden yaklaşık bir yıl sonra 255 üniversite öğrencisi, altı ay arayla iki kez değerlendirildi. Deprem korkusu, olumsuz haberleri durmadan kaydırma (doomscrolling) ve kaygı üzerinden belirsizliğe tahammülsüzlüğü artırıyordu. Basitçe söylersek: korktukça daha çok bakıyoruz, baktıkça belirsizliğe daha az dayanıyoruz.

Sürekli kontrol etmek neden rahatlatmıyor?

Bilişsel davranışçı terapide buna güvenlik davranışı diyoruz. Kaygıyı kısa sürede düşüren ama uzun vadede besleyen davranışlar. Listeye bakmak o an rahatlatıyor, çünkü "şimdilik bir şey yok" cevabını veriyor. Ama beyin şunu öğreniyor: rahatlamak için bakmam gerekiyor. Bir sonraki sefere bakma ihtiyacı biraz daha erken geliyor.

Seanslarda sık duyduğum bir cümle var: "Bakmasam daha kötü olacak." Bakmadığınızda ne olacağını hiç denemediğiniz için bunu bilmiyorsunuz aslında. Bu düşünce biçiminin terapide nasıl ele alındığını merak ediyorsanız Bilişsel Terapi Nedir? yazısı iyi bir başlangıç.

Çarşamba günkü yazıda beklenti psikolojisini konuşmuştuk ve heyecanla kaygının aynı kapıdan girdiğini söylemiştim. Deprem korkusu o kapının öbür kanadı. Heyecan "ya çok güzel olursa" diye bekliyor, korku "ya şimdi olursa" diye.

Hayalet deprem hissi nedir?

Bazı insanlar ortada deprem yokken yerin sallandığını hissediyor. Halk arasında "hayalet deprem" deniyor, tıbbi literatürde ise deprem sonrası baş dönmesi sendromu (post-earthquake dizziness syndrome) olarak geçiyor.

Japon araştırmacı Toru Miwa ve ekibi 2016 Kumamoto depremlerinden sonra 4.231 kişiyi inceledi; bunların 1.543'ü deprem sonrası baş dönmesi yaşamıştı. Kaygı düzeyi yüksek olanlarda bu his daha sık görülüyordu. Türkiye'de 2023 depremlerinden sonra çocuk psikiyatrisi polikliniklerine başvuran ergenlerle yapılan çalışmalarda da bu hissin kaygı ve travma sonrası stres belirtileriyle birlikte arttığı bildirildi.

Burada küçük ama önemli bir ayrım yapmak istiyorum. Bu his gerçek; beden gerçekten bir şey algılıyor. Denge sistemi, kaygının açık tuttuğu alarmla birlikte yanlış sinyal üretebiliyor. Uzun süren baş dönmesinde önce bir kulak burun boğaz hekimine görünmek gerekiyor, psikolojik tarafa ondan sonra bakmak daha doğru.

Hazırlık ile sürekli endişeyi ayırmak

Amerikalı psikolog Robert Leahy, The Worry Cure kitabında endişeyi ikiye ayırır: üretken endişe ve üretken olmayan endişe. Üretken olan bir eyleme dönüşüyor. Üretken olmayan ise aynı soruyu tekrar tekrar sormaktan ibaret.

Deprem korkusu için danışanlarla kullandığım yöntemin adı "hazırlık sınırı". Önce yapılabilecek her şeyin listesini çıkarıyoruz: deprem çantası, sabitlenmiş dolaplar, aileyle buluşma noktası, binanın durumu hakkında güvenilir bir bilgi. Sonra bu listeye bir bitiş tarihi koyuyoruz. Liste tamamlandığında endişenin de mesaisi bitiyor. Gece aklınıza deprem geldiğinde kendinize tek bir soru soruyorsunuz: "Listede yapmadığım bir şey var mı?" Varsa yarın onu yapıyorsunuz. Yoksa telefonu bırakıyorsunuz.

Japon fizikçi Terada Torahiko'ya atfedilen bir söz var: "Doğal afet, onu unuttuğunuzda gelir." Bunu genelde hazırlıksız yakalanmamak için söylüyoruz. Ben bir de öbür ucunu düşünüyorum: hiç unutamamak da bir yük. Hazırlık sınırı, unutmadan yaşayabilmenin bir yolu.

Bu kaygı iş hayatına da taşınıyor. Bir sarsıntının ertesi sabahı toplantıya uykusuz gelen ekipler, odaklanamayan yöneticiler. Kurumsal çalışmalarda bu tür ortak kaygıların konuşulabildiği kısa alanlar açmanın ekip için ne kadar rahatlatıcı olduğunu görüyorum.

Ne zaman destek almalı?

Kontrol etme ihtiyacı uykuyu bölmeye, işte odaklanmayı zorlaştırmaya ya da evden çıkmayı, yüksek katlara girmeyi engellemeye başladıysa korku bir sinyal olmaktan çıkıp bir yük haline gelmiş olabilir. Geçmişte büyük bir deprem yaşadıysanız bu tepkiler daha yoğun olabilir ve bu çok anlaşılır. Böyle bir dönemde bireysel terapi kaygının nereden beslendiğini görmek için bir alan açabilir. Belirsizlikle yaşamanın daha genel tarafını gelecek kaygısı yazısında da konuşmuştum.

Bu gece küçük bir deneme yapmayı öneriyorum. Telefonu yatağın yanından alın ve odanın öbür ucuna koyun. Gece uyanırsanız ve elinizi uzatmak isterseniz, önce hazırlık listenizi düşünün. Sonra kendinize şunu sorun: bu bakış bana yeni bir şey söyleyecek mi, yoksa sadece aynı cevabı mı?

Sık sorulan sorular

Deprem korkusu nasıl geçer?

Tamamen geçmesi gerekmiyor; deprem bölgesinde yaşayan biri için bir miktar dikkat sağlıklı. Amaç korkunun hayatı yönetmemesi. Somut hazırlığı tamamlamak ve sürekli kontrol etme alışkanlığını azaltmak çoğu zaman ilk adım oluyor.

Sürekli "deprem mi oldu?" diye kontrol etmek normal mi?

Sarsıntıdan sonraki birkaç gün yaygın bir tepki. Haftalarca sürüyor, uykuyu ve işi etkiliyorsa kaygıyı besleyen bir alışkanlığa dönüşmüş olabilir.

Hayalet deprem hissi neden olur?

Araştırmalar bunu iç kulak ve denge sistemiyle kaygının birlikte etkilediği bir durum olarak tanımlıyor. Uzun sürerse önce bir hekime görünmek gerekir.

Sismofobi nedir?

Deprem korkusunun yoğun ve günlük hayatı kısıtlayan biçimi için kullanılan bir terim. Kişi yüksek binalara girmekten ya da kapalı alanda kalmaktan kaçınmaya başlayabilir.

Kaynaklar

Carleton, R. N. (2016), Fear of the unknown: One fear to rule them all?, Journal of Anxiety Disorders. Özmen, M. (2025), Earthquake fear, doomscrolling, anxiety and intolerance of uncertainty: A longitudinal serial mediation study, Journal of Health Psychology. Miwa, T. ve ark. (2021), Post-earthquake dizziness syndrome following the 2016 Kumamoto earthquakes, Japan, PLOS ONE. Bozduman Çelebi, S. ve ark. (2024), Post-earthquake dizziness and its psychiatric comorbidities among adolescents following the 2023 Kahramanmaraş earthquakes in Turkey, Auris Nasus Larynx. Leahy, R. L., The Worry Cure. Nippon.com, Terada Torahiko alıntısı. AP, Japan launches a new national agency to deal with disasters, 2 Kasım 2026. Habertürk, Kandilli ve AFAD son depremler listesi, 13 Kasım 2026.

Uzm. Psk. Mahir Efe Falay